Στις 20 Οκτωβρίου η Βουλή της Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019. Η Αθήνα το θεωρεί άκυρο. Η Άγκυρα το θεωρεί σε ισχύ. Ανάμεσα στα δύο βρίσκεται η θάλασσα νότια της Κρήτης.

Τι είναι το μνημόνιο

Στις 27 Νοεμβρίου 2019, στην Κωνσταντινούπολη, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και ο Φαγέζ αλ Σάρατζ, επικεφαλής της τότε κυβέρνησης της Τρίπολης, υπέγραψαν μνημόνιο για τις θαλάσσιες ζώνες των δύο χωρών. Για να συναντηθούν οι δύο ζώνες, η γραμμή χαράσσεται σαν να μην υπάρχουν τα ελληνικά νησιά που βρίσκονται στη μέση.

Η Λιβύη ήταν τότε σε εμφύλιο και η Τουρκία στήριζε στρατιωτικά την Τρίπολη. Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Ελλάδα την κύρωσε το 1995, και με βάση αυτήν τα νησιά δικαιούνται υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ.

Τι άλλαξε στις 20 Οκτωβρίου

Επί σχεδόν επτά χρόνια το μνημόνιο ήταν υπογεγραμμένο αλλά όχι κυρωμένο από τη Βουλή της Λιβύης, που εδρεύει στην ανατολή της χώρας και πρόσκειται στον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ. Στις 6 Οκτωβρίου, βουλευτές που πρόσκεινται στον Χαφτάρ αντικατέστησαν στην προεδρία της Βουλής τον Ακίλα Σάλεχ, που επί χρόνια αντιστεκόταν στην κύρωση. Δύο εβδομάδες αργότερα, το σώμα ενέκρινε το μνημόνιο και ανακάλεσε τις αποφάσεις του 2020 με τις οποίες το είχε απορρίψει.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με δήλωση της Ύπατης Εκπροσώπου, το χαρακτήρισε άκυρο και χωρίς έννομες συνέπειες για τρίτα κράτη. Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας απάντησε ότι η ισχύς του δεν αίρεται με «εκτιμήσεις τρίτων». Η Ουάσιγκτον αρχικά κράτησε ίσες αποστάσεις. Στις 25 Οκτωβρίου όμως το Στέιτ Ντιπάρτμεντ χαρακτήρισε την ανακοίνωση της κύρωσης «μη εποικοδομητική» και «προκλητική». Η Ελλάδα, με επιστολή της μόνιμης αντιπροσώπου της στον ΟΗΕ προς τον γενικό γραμματέα, χαρακτήρισε το μνημόνιο «άκυρο και ανυπόστατο».

Τι είπε η κυβέρνηση

Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης δήλωσε στις 21 Οκτωβρίου για την κύρωση: «Δεν ήταν απροσδόκητο». Πρόσθεσε ότι η αποτροπή της δεν ήταν στο χέρι της Ελλάδας.

Τον Ιούνιο του 2025, απαντώντας στη Βουλή, ο ίδιος υπουργός έλεγε ότι η Βουλή της ανατολικής Λιβύης «έπραξε το ορθό» που δεν το είχε κυρώσει. Η ελληνική στρατηγική στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στη στάση της Βεγγάζης και του Σάλεχ. Η κυβέρνηση είχε επίσης δέσει τις επαφές με τον Χαφτάρ με το μεταναστευτικό. Ο Σάλεχ απομακρύνθηκε και η Βεγγάζη άλλαξε στάση.

Η κυβέρνηση απαντά ότι έχει μοχλούς πίεσης. Από την Ελλάδα, όπως λέει, περνούν η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση προς τη Λιβύη και η ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας. Ο Γεραπετρίτης δήλωσε ότι η χώρα θα «κινητοποιήσει τους μηχανισμούς» της.

Το ΠΑΣΟΚ και η κόντρα μέσα στη ΝΔ

Το ΠΑΣΟΚ μίλησε για «αποτυχία διαρκείας» και ζήτησε εξηγήσεις στη Βουλή. Ο πρόεδρός του Νίκος Ανδρουλάκης έθεσε το ερώτημα: «Θα λογοδοτήσει κανείς;». Ο ευρωβουλευτής του κόμματος Νίκος Παπανδρέου ζήτησε να παγώσει η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση προς Τουρκία και Λιβύη.

Η πιο αιχμηρή αποτίμηση όμως ήρθε από το εσωτερικό της κυβερνώσας παράταξης. Ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της ΝΔ Δημήτρης Καιρίδης είπε ότι «πολιτικά είναι μια ήττα», πριν μαλακώσει τη διατύπωση. Ο πρώην πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς μίλησε για «δήθεν ήρεμα νερά» με την Τουρκία. Ζήτησε επίσης την αποπομπή του υπουργού. Κριτική άσκησαν και τα υπόλοιπα κόμματα της αντιπολίτευσης.

Η απάντηση του Μαξίμου ήρθε από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο Παύλο Μαρινάκη. Όποιος μιλά για ήττα, είπε, νομιμοποιεί, ίσως χωρίς να το καταλαβαίνει, την παράνομη θέση άλλων κρατών.

Το επιχείρημα έχει μια βάση: το μνημόνιο δεν γίνεται νόμιμο επειδή κάποιος το αποκαλεί ήττα. Ούτε όμως μένει ανενεργό επειδή η Αθήνα το αποκαλεί άκυρο.

Γιατί αφορά κάθε πολίτη

Κατά το διεθνές δίκαιο, μια συμφωνία δεν δεσμεύει τρίτα κράτη χωρίς τη συναίνεσή τους. Στην πράξη, η κύρωση δίνει στην Άγκυρα ένα έγγραφο που θα επικαλείται κάθε φορά που κάτι κινείται νότια της Κρήτης.

Ενέργεια. Φέτος κυρώθηκαν οι συμβάσεις με Chevron και HELLENiQ ENERGY για τέσσερα θαλάσσια οικόπεδα νότια της Κρήτης και της Πελοποννήσου. Σύμφωνα με τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρο Παπασταύρου, περίπου το 40% των κερδών θα πηγαίνει στο Δημόσιο, αν βρεθεί κοίτασμα. Είναι έσοδα που μπορούν να γίνουν νοσοκομεία, σχολεία και συντάξεις. Σε θάλασσα που διεκδικεί και τρίτος, κάθε βήμα γίνεται πιο αργό και πιο ακριβό.

Ρεύμα. Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου (GSI) περνά από περιοχές που διεκδικεί η Άγκυρα. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν ζήτησε ήδη γραπτή ειδοποίηση με συντεταγμένες για τις έρευνες του καλωδίου.

Μεταναστευτικό. Από τις ακτές που ελέγχει ο Χαφτάρ ξεκινούν βάρκες για την Κρήτη και τη Γαύδο. Η Βεγγάζη, που η Αθήνα αντιμετώπιζε ως σύμμαχο στο μνημόνιο, είναι και ο συνομιλητής της στο μεταναστευτικό.

Τι μένει ανοιχτό

Ο Γεραπετρίτης λέει ότι η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 μίλια νότια της Κρήτης θα γίνει όταν και όπως το αποφασίσει η Αθήνα, χωρίς χρονοδιάγραμμα. Η οριοθέτηση ΑΟΖ με την Αίγυπτο είναι ακόμα μερική. Οι συνομιλίες για ΑΟΖ με την Τρίπολη ξεκίνησαν ξανά τον Σεπτέμβριο του 2025, μετά από 15 χρόνια. Τον Αύγουστο του 2026 όμως η ίδια η Τρίπολη έστειλε διακοίνωση κατά των ελληνικών ερευνών νότια της Κρήτης.

Οι μοχλοί που επικαλείται η κυβέρνηση στην ΕΕ δεν έχουν ακόμα πάρει τη μορφή απόφασης. Το μνημόνιο το υπέγραψαν άλλοι. Το αν θα μείνει χαρτί θα κριθεί από το τι θα γίνει στη θάλασσα.